ปัญหาสำคัญที่เมืองใหญ่อย่างกรุงเทพมหานครต้องเผชิญอยู่ตลอดเวลาคือฝุ่น PM2.5 และจะปรากฏตัวอย่างชัดเจนในช่วงปลายปีที่อากาศปิดอย่างตอนนี้ ซึ่งต้องยอมรับว่าสาเหตุของการเกิดฝุ่นในกรุงเทพฯ นั้นต่างไปจากภูมิภาคอื่นๆ เพราะมีต้นกำเนิดฝุ่นมาจากปัญหาการจราจรเป็นหลัก
เมื่อกรุงเทพฯ เป็นแหล่งก่อปัญหาที่ผู้คนได้รับผลกระทบเป็นวงกว้าง การจัดการปัญหา PM2.5 จึงไม่ใช่เรื่องของหน่วยงานใดหน่วยงานหนึ่ง เพื่อหาทางออกจากวังวนนี้ สสส.จึงชูมือเป็นจุดยืน รวมรวมภาคีเครือข่าย เข้าสู่เวทีสัมมนาเชิงปฏิบัติการ คิดค้นกลไกจัดการกับ PM2.5 อย่างเป็นรูปธรรม พร้อมขับเคลื่อนโครงการเฟสสองในปี พ.ศ.2566
‘โครงการสานพลังเคาท์ดาวน์ PM2.5 เพื่อสุขภาวะคนเมือง (หลวง)’ จัดตั้งโดยมูลนิธิส่งเสริมการออกแบบอนาคตประเทศไทย หรือ Scenario Thailand Foundation และ 1BlueSky ภายใต้การสนับสนุนของ สสส. เริ่มต้นในปี พ.ศ.2565 โดยเชิญตัวแทนจากหลากหลายองค์กรทั้งภาครัฐ ภาคเอกชน ตลอดจนภาคประชาสังคม ที่มีส่วนเกี่ยวข้องกับเรื่องอากาศสะอาด มาหาแนวทางร่วมกันจัดการกับ PM2.5
โดยหาแนวทางผ่านกระบวนการ Transformative Scenario Planning คั้นออกมาเป็นแนวคิดหลัก ‘EV Go Green : ประเทศไทยไม่มีวันเหมือนเดิม’ นำไปสู่การสร้างกิจกรรมที่ตอบโจทย์การขับเคลื่อนโครงการในภาพรวมต่อไป
ในเดือนกรกฎาคม 2565 ผู้เข้าร่วมกระบวนการสัมมนากลับมาพบกันอีกครั้งเพื่อทำงานกันต่อ โดยเครื่องมือหลักที่นำมาใช้ในกระบวนการสัมมนาเชิงปฏิบัติการครั้งที่ 2 เป็นเรื่องของการหาจุดใส่แรง (Leverage Point) โดยหลักการนี้มีคำเปรียบเปรยว่า “ถ้าหากเรามีไม้คานที่ยาวมากพอก็สามารถงัดโลกให้กระเด็นได้”
ไม้คานในที่นี้ เปรียบได้กับเวลา งบประมาณ ศักยภาพของบุคลากร ตลอดจนองค์ความรู้ งานวิจัยที่พร้อมจะสนับสนุนการทำงานให้สำเร็จ ผู้เข้าร่วมกระบวนการสัมมนา ซึ่งเป็นผู้เชี่ยวชาญจากภาคส่วนต่างๆ ร่วมกันระดมความคิดเห็น แบ่งกลุ่มสร้างสรรค์กิจกรรมที่คาดว่าจะทำให้เกิด Snowball Effect หรือการสะสมกำลังแล้วเดินต่อเองได้ด้วยศักยภาพของกิจกรรมนั้นๆ
เมื่อโอกาสเปิดให้คนต่างองค์กรไขก๊อกศักยภาพมารวมกัน กระบวนการนี้ก็ได้เกิดผลลัพธ์ออกมาเป็น 7 กิจกรรม ที่ต้องนำไปทดสอบสมมติฐาน หาความเป็นไปได้ในการดำเนินการต่อไป
กระบวนการ Social Lab หนทางสร้างระหว่างเดิน
โดยปกติแล้ว โครงการทั่วไปมักจะจบลงเมื่อหมดงบประมาณ ไม่สามารถดำเนินการต่อเองได้ แต่ด้วยเป้าหมายของ สสส. ที่ต้องการขับเคลื่อน ผลักดัน ให้โครงการที่สร้างผลกระทบทางสังคมดำเนินการต่อไปได้เอง จากการมีส่วนร่วมของมวลชนที่มองเห็นโอกาสและความเป็นไปได้ของโครงการ มูลนิธิส่งเสริมการออกแบบอนาคตประเทศไทย จึงใช้กระบวนการ Social Lab เป็นเครื่องมือหลักในการออกแบบกิจกรรม
ซึ่งหัวใจสำคัญของกระบวนการ Social Lab สรุปใจความสั้นๆ ได้ว่า ‘หนทางสร้างระหว่างเดิน’ ทำให้โครงการมีความคล่องตัว บางส่วนที่ขยายผลได้ก็เชิญแนวร่วมที่เรียกว่า Stakeholders มาช่วยกันคิด ทำให้กิจกรรมนั้นเติบโตขึ้น ส่วนบางส่วนที่อาจจะไม่ได้ผลลัพธ์ไปในแนวทางที่คาดหวังไว้ ก็อาจจะยุบรวมกับกิจกรรมอื่น
กระบวนการทำงานแบบ Social Lab จึงเป็นการเปิดพื้นที่ให้กว้าง สร้างผลกระทบอย่างต่อเนื่อง มีการประเมินผล ประมวลผล แลกเปลี่ยนเรียนรู้ในกลุ่มผู้ทำงานอยู่เสมอ
บทสรุปจากกระบวนการ Social Lab ‘โครงการสานพลังเคาท์ดาวน์ PM2.5’ ได้ผู้มีส่วนร่วมขับเคลื่อน 46 คน จาก 30 องค์กร ที่มาร่วมกันหาภาพอนาคตของกทม. เกิดเป็นภาพ ‘EV Go Green : ประเทศไทยไม่มีวันเหมือนเดิม’ จากนั้นนำมาหาจุดใส่แรงร่วมกัน และหาจุดเปลี่ยนร่วมกัน โฟกัสว่าทำอย่างไรจึงจะแก้ไขปัญหาได้เร็ว แตกออกไปเป็น 7 กิจกรรมลดฝุ่น PM2.5 ในกรุงเทพฯ และปริมณฑล
ตามติดมาด้วยการหารือกันในกลุ่มย่อย มีการจัดทำ Positioning Map เพื่อประเมินว่ากิจกรรมต้องการขับเคลื่อนนั้น มีหน่วยงานใดบ้างที่ทำเรื่องเดียวกันอยู่ นำไปสู่บทสรุปการทำงานที่ต้องตอบโจทย์สำคัญคือการเกิด Snowball Effect ซึ่งแน่นอนว่าความสำเร็จไม่อาจจะเกิดขึ้นได้จากการขับเคลื่อนโดยลำพัง การทำงานร่วมกับพันธมิตรที่มีศักยภาพจะก่อให้เกิดประโยชน์สูงสุด
ด้วยการทำงานอย่างมุ่งเป้า โครงการจึงได้ควบรวม 7 กิจกรรมให้เหลือ 5 กิจกรรม ซึ่งสสส. และมูลนิธิส่งเสริมการออกแบบอนาคตประเทศไทย ได้นำข้อสรุปนี้เข้าหารือกับทีมที่ปรึกษาผู้ว่าราชการกรุงเทพมหานคร เพื่อพูดคุยถึงความเป็นไปได้ในการทำงานร่วมกันกับทาง กทม. ซึ่งคาดว่าจะขับเคลื่อน 5 กิจกรรมหลัก ภายใต้ ‘โครงการสานพลังเคาท์ดาวน์ PM2.5’ ดังต่อไปนี้
- การบูรณาการบังคับใช้กฎหมายกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง กทม.จะเป็นเจ้าภาพหลักในการเชิญหน่วยงานที่เกี่ยวข้องมาหารือร่วมกัน เพื่อให้การบังคับใช้กฎหมายเป็นไปในทิศทางเดียวกัน ขจัดความซ้ำซ้อน ลดความลักลั่นในบทบัญญัติต่างๆ สนับสนุนให้ผู้ใช้รถดูแลรักษาเครื่องยนต์ ลดการปล่อยควันดำที่เป็นต้นเหตุของ PM2.5 ในกรุงเทพฯ และในเขตปริมณฑล
- Open DATA เป็นหนึ่งในแผนใหญ่ของ กทม. ซึ่งครอบคลุมด้านสิ่งแวดล้อมและคุณภาพชีวิตคนเมือง ทางกลุ่มจะนำเสนอแผนกิจกรรมที่เจาะจงในเรื่องการบูรณาการข้อมูล PM2.5 เพื่อให้ข้อมูลที่กระจัดกระจายอยู่ในหลายหน่วยงาน ต่างตัวชี้วัด นำมาหาจุดร่วมในการวัดผล ลดความซ้ำซ้อนในด้านการทำงานของหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง โดยมีเป้าหมายเพื่อให้นำไปใช้ประโยชน์ต่อสุขภาพชีวิตคนเมืองได้จริง
- เครื่องยนต์ต้นกำลังพลังชีวมวล เป็นการนำเครื่องยนต์เก่าจากรถเครื่องยนต์สันดาปภายใน ที่มีเป้าหมายในการเปลี่ยนไปเป็นรถ EV ไปทำเครื่องต้นกำลังพลังชีวมวล ซึ่งคาดว่าจะได้ประโยชน์ 3 ต่อ คือ ทำให้เครื่องยนต์เก่ามีมูลค่า นอกจากนั้นยังเป็นเครื่องกำจัดชีวมวลในภาคการเกษตร ลดการเผาในที่โล่ง พลังงานที่ได้จะนำมาใช้ประโยชน์ด้านอื่นๆ ในแปลงเกษตร ทั้งนี้โครงการอยู่ในระหว่างการศึกษาความเป็นไปได้ มีการเชิญกลุ่มเป้าหมายที่เกี่ยวข้องทั้งในภาคการเกษตรและด้านเทคโนโลยี วิศวกรรมเครื่องกล เข้ามาร่วมออกแบบให้เหมาะสมกับการใช้งานในพื้นที่จริง
- กิจกรรมทางดี มีเป้าหมายในการเปลี่ยนพฤติกรรมคนกทม. โดยผนึกกำลังของกลุ่มกิจกรรมสองกลุ่มที่มีเป้าหมายร่วมกันให้เป็นหนึ่งเดียว โดยกิจกรรมหลักที่จะเกิดขึ้นเป็นการผลักดันการสร้างทางเชื่อมการขนส่งสาธารณะหลักๆ เช่น รถไฟฟ้า รถไฟ รถประจำทาง สถานีขนส่ง ฯลฯ ให้เดินถึงกันง่ายขึ้น ลดการใช้รถยนต์ซึ่งเป็นสาเหตุของรถติด ในอีกด้านหนึ่งเป็นการประสานความร่วมมือกับขสมก.ในการสนับสนุนรถขนส่งสาธารณะเข้าสู่พื้นที่จัดงานในช่วงที่มีอีเวนต์ใหญ่ อย่างเมืองทองธานี โดยมีแผนเสริมรถขสมก.เฉพาะกิจ จากสี่มุมเมืองเข้าสู่พื้นที่จัดงาน เพื่อให้ประชาชนลดการเดินทางด้วยรถยนต์ส่วนบุคคล ทั้งนี้ ในการสื่อสารกับกลุ่มเป้าหมายให้เปลี่ยนพฤติกรรม จะมีแพล็ตฟอร์ม www.1Bluesky.org ร่วมขับเคลื่อนด้านการให้ข้อมูลข่าวสารอย่างสร้างสรรค์
- EV Conversion + Solar องค์กร มีแผนการเปลี่ยนเครื่องยนต์เก่าของรถยนต์ที่ใช้งานใน กทม. ให้เป็นรถ EV พร้อมทั้งติดตั้งเครื่องชาร์จแบตเตอรี่ และเสริมเรื่องการใช้พลังงานแสงอาทิตย์ในองค์กรเข้าไป สิ่งที่ได้จึงไม่ใช่แค่เรื่องการลดฝุ่นจากการเปลี่ยนมาใช้รถ EV เท่านั้น แต่จะมีการวัดผลด้านความคุ้มค่า คุ้มทุน จากการลดการใช้น้ำมันดีเซล และลดต้นทุนค่าไฟฟ้า เพราะสามารถใช้ไฟฟ้าฟรีจากพลังงานแสงอาทิตย์ ซึ่งตอบโจทย์ EV Go Green ที่มองภาพอนาคตร่วมกันไว้
ด้วยแนวทางกิจกรรมที่กล่าวมานั้น สสส. มูลนิธิส่งเสริมการออกแบบอนาคตประเทศไทย และ www.1bluesky.com จะนำไปหาแนวทางทำงานร่วมกับ กทม. ให้เป็นเนื้อเดียวกัน เพื่อให้เกิดโครงการที่เป็นรูปธรรม และดำเนินการได้เร็ว
โดยผู้เข้าร่วมดำเนินโครงการที่ช่วยกันระดมความคิดเห็นมาตั้งแต่ต้น จะเป็นส่วนหนึ่งของงานในฐานะ Project Backbone และ Steering Committee ที่ช่วยสนับสนุนด้านองค์ความรู้ งานวิจัย เพื่อให้โครงการนี้สามารถแสดงให้สังคมประจักษ์ด้วยการชี้วัดความคุ้มค่า คุ้มทุน แล้วจึงนำไปขยายผลต่อไปได้
เหนืออื่นใด สิ่งที่คาดหวังว่าจะเป็นผลสำเร็จของโครงการคือคำว่า ‘Collaboration’ ซึ่งมีหัวใจสำคัญคือ การเอาคนที่มีความรู้ความสามารถจากต่างองค์กรมาขับเคลื่อนงานร่วมกัน ภายใต้เป้าหมายเดียวกัน
และนี่คือผลลัพธ์ในรอบปีที่ผ่านมาของ ‘โครงการสานพลังเคาท์ดาวน์ PM2.5’ ซึ่งจะมีการวางแผนการทำงานเชิงลึกในเฟสที่สองต่อไป
ภาพ: Scenario Thailand Foundation
